Natręctwo światła. Lichtzwang

„Natręctwo światła” (oryg. „Lichtzwang”, 1970) Paula Celana, w polskiej wersji językowej oddanej przez Martina Suchanka, to późny tom poetycki autora, który pozostaje jednym z najbardziej enigmatycznych i poruszających głosów XX-wiecznej liryki. W tych gęstych, oszczędnych formalnie wierszach nie ma bohaterów w klasycznym sensie – jest za to jaźń doświadczona, raniąca się o język i pamięć, próbująca przebić się przez nawarstwienia traumy, śmierci i milczenia. Głównym tematem tomu jest napięcie między światłem a ciemnością, jasnością sensu a jego wymykaniem się, pamięcią Zagłady a niemożliwością jej wypowiedzenia.

Paul Celan – niemieckojęzyczny poeta, rumuński Żyd, który po wojnie osiadł we Francji – to jedna z najtragiczniejszych i najważniejszych postaci literatury XX wieku. Jako jedyny ocalały z rodziny (jego rodzice zostali zamordowani w obozie na Zadniestrzu) niósł w sobie ciężar przetrwania, który nie był zbawieniem, lecz raną. To doświadczenie, przefiltrowane przez język, pamięć i traumę, naznaczyło całe jego życie i twórczość. Celan był niczym Wieczny Tułacz – nie tylko w sensie geograficznym, ale przede wszystkim duchowym: szukał miejsca, w którym możliwe byłoby dalsze istnienie – dla człowieka, dla poety, dla słów. W swojej poezji stawiał pytanie: czy po Zagładzie można jeszcze mówić – i co znaczy „mówić”, gdy język został splugawiony, a rzeczywistość rozpadła się w zgliszczach.

Jego twórczość to nie ucieczka od cierpienia, lecz jego najgłębsze przepracowanie – próba ocalenia sensu poprzez jego rozpętanie. Paul Celan nie daje spokoju. Uprawia poezję wysoce skondensowaną, eksperymentalną w strukturze i przełamującą logikę linearnej narracji, która jest jak światło: razi, ale jednocześnie nie pozwala odwrócić wzroku. Jego wiersze są bardzo niepokojące, pisane na granicy wyczerpania psychicznego. Są również bardzo muzyczne, ponieważ Celan pracował z muzyką.

W „Natręctwie światła” istotna jest forma – krótkie, nagłe wersy, częste przerzutnie, rytmy pełne pauz i rozdarć – oddają proces szukania mowy po katastrofie. Strukturę książki można określić jako eksperymentalną, zrywającą z tradycyjnymi formami na rzecz budowania nowych, często niepokojących konstelacji słownych.Strukturę książki można określić jako eksperymentalną, zrywającą z tradycyjnymi formami na rzecz budowania nowych, często niepokojących konstelacji słownych.

Niewymowny lęk i nieustraszoność ludzkich słów w tym tomie poezji. Rapuje i tańczy ze śmiercią poeta z ukraińskich Czerniowców. Jak trzynastowieczny franciszkanin Tomasz z Celano – wszystek wydobył Paul Celan gniew i czas w swoich sylabach i sekwencjach. Requiem dla tamtego wieku i naszego.

Zbigniew Kadłubek

Celanowska obsesyjność i konsekwentna nieustępliwość doczekały się tłumacza, który z wyczuciem owe natręctwa oddał, uważnie stąpał po znakach poety, wsłuchiwał i wpatrywał się w rozszczepione, skamieniałe, bezświetlne kliny wyrazów, w luki języka, w rozwidlenia, w przestępne słowa. Tom kończy się słowami: „przyjąłem ja ciebie,/ zamiast wszelkiego/ spokoju”. Warto go przyjąć i czytać – zamiast wszelkiego spokoju.

Joanna Roszak

Dowiedz się więcej o tłumaczu.

Publikacja wydana w serii Bibliotheca Translata (tom 3).