O teatrze antycznym można pisać inaczej niż poprzez pryzmat wątpliwych atrybucji, datacji i liczb zwycięstw. W tej książce nie zajmuję się filologicznymi analizami ani literaturoznawczymi interpretacjami. Interesuje mnie:
• czy Arystofanes spóźniał się na próby,
• czy wszczynał awantury, gdy protagonista przekręcił tekst,
• czy siadał z choregiem na stopniach widowni i razem kombinowali, jak spiąć budżet,
• czy po spektaklu scenicznego rywala szedł do niego „za kulisy”, by zamienić parę słów, podziękować,
• czy oglądał swoje premiery, czy krążył wokół teatru, nasłuchując reakcji publiczności,
• czy po skończonym przedstawieniu chodził z aktorami do tawerny.
Nie są to poważne pytania badawcze i nie łudzę się, że kiedykolwiek poznam na nie odpowiedzi. Nie sądzę również, by refleksja nad nimi była atrakcyjną propozycją dla filologów klasycznych. Z perspektywy teatrologa otwierają jednak zupełnie nową przestrzeń myślenia o funkcjonowaniu antycznego teatru.Olga Śmiechowicz
Błyskotliwa i pełna komizmu komedia Arystofanesa, która przenosi czytelnika w zaświaty, gdzie Dionizos – bóg teatru – wyrusza do Hadesu razem swoim sługą, Ksantiaszem, by sprowadzić z powrotem na ziemię wielkiego tragika. W świecie pogrążonym w kryzysie artystycznym i moralnym Dionizos pragnie ocalić prawdziwą sztukę. Na miejscu staje się świadkiem zabawnego i przewrotnego pojedynku między Eurypidesem a Ajschylosem, w którym stawką jest prymat wśród poetów tragedii.
Arystofanes, choć żył w starożytnych Atenach, poruszał tematy uniwersalne, które odnajdujemy również we współczesnym świecie. Był mistrzem satyry, a jego komedie to prawdziwa kopalnia dowcipów i ciętych ripost na temat polityki, społeczeństwa i kultury. Jego komedie są jak lustro, w którym możemy zobaczyć zarówno wady, jak i zalety ludzkiej natury. Czyżby nic się nie zmieniło od czasów starożytnej Grecji? W „Żabach” Arystofanes wyśmiewał współczesnych mu poetów. Dziś to media społecznościowe stały się odpowiednikami ateńskiego teatru i areną walki o uwagę, a kultura popularna często jest uproszczona i nastawiona na szybki zysk.
Tekst zachowuje wszystkie atuty oryginału – żywiołowy dialog, absurdalny humor i ostrą satyrę – a jednocześnie zyskuje nową klarowność i rytm, który sprawia, że sztuka brzmi świeżo i aktualnie. Dionizos, schodzący do Hadesu, staje się nie tylko bohaterem groteskowej przygody, lecz także przewodnikiem po świecie, w którym sztuka i polityka nieustannie się ścierają. Tłumaczenie Śmiechowicz wydobywa komediowy potencjał tekstu, ale też jego autotematyczny wymiar. „Żaby” to opowieść o wyprawie do świata zmarłych, lecz również metakomentarz do kondycji teatru i roli poety w społeczeństwie.
Dwujęzyczny tom (komedia opublikowana jest w języku polskim i starogreckim) opatrzony został komentarzem autorki tłumaczenia oraz bibliografią.
Nowy przekład „Żab” Arystofanesa jest wybitnym osiągnięciem zarówno naukowym, jak też literackim. Olga Śmiechowicz odważnie, z dużym poczuciem humoru i brawurową kreatywnością językową zanurza swoje tłumaczenie w dzisiejszej mowie polskiej. Postaci Arystofanesa ożywają, znowu bawią i prowokują, a nade wszystko stają się nam współczesne. Przekład, pomimo nowatorskiej formy wersyfikacji, zadziwiająco wiernie oddaje starogrecki oryginał. Autorka znakomicie rozumie klasyczną grekę. „Żaby” Olgi Śmiechowicz to jednak przede wszystkim świetny materiał dla aktorów. Teatralne fascynacje i doświadczenia uwrażliwiły badaczkę na performatywny wymiar dramatu. Ten tekst, pozostając znakomitym dziełem literackim, świetnie brzmi wypowiadany na głos.prof. dr. hab. Mirosław Kocur
Dowiedz się więcej o tłumaczce.
Publikacja wydana w serii Bibliotheca Translata (tom 6).
Dobra komedia przez którą prześwieca gombrowiczowska myśl, tj. „Eurypides wielkim tragediopisarzem był” (oczywiście sarkastyczna). Jest tam również szekspirowskie „być albo nie być”. Jedna scena przypomina scenę z filmu „Dzień świra” (scenę na plaży). Jest z czego się śmiać. Autor okazuje się dobrym obserwatorem rzeczywistości. (…) Dużo sarkazmu, celne uwagi, wyostrzony humor, motywy transwestytyzmu, humor (który Wikipedia określa jako) skatologiczny, dają wiele do myślenia – nie tylko zmieniają szkolne oblicze antycznej twórczości, ale też każą się zastanowić: który z pisarzy jest bardziej nam współczesny?
Fragmenty recenzji z portalu lubimyczytac.pl (olaf2009)
Muszę przyznać, że do tej książki przyciągnęła mnie okładka. Piękna, jaskrawa zieleń i dwie niesamowite żaby w pozie nieco dwuznacznej przykuły mój wzrok momentalnie. Dopiero potem spojrzałem na tytuł i autora. „Żaby” napisał Arystofanes, czyli grecki komediopisarz z czasów końcówki demokracji ateńskiej. Nie słyszałem o tym wcześniej, ale też po czasach szkolnych i męczarniach z tragediami greckimi chciałem się przekonać, czy w dorosłym życiu lepiej się w takim klimacie odnajdę. (…)
Tłumaczka postarała się, żeby „Żaby” odświeżyć. Miała zamiar doprowadzić je językowo do takiego stanu, by współczesny czytelnik nie męczył się, czytając. To się udało, bo tłumaczenie zdaje mi się świetne. W niektórych przypisach tłumaczka wyjaśnia skąd akurat taka decyzja i podaje także przykłady, jak tłumaczono to w innych wersjach. (…) Niewątpliwą zaletą tej pozycji jest humor. Chociaż z tym może być różnie i niektórym żarty sarkastyczne, cięte uwagi, przytyki i trochę fekalnego humoru może nie pasować. Ja jednak bawiłem się przy tym całkiem nieźle, zdarzyło mi się zaśmiać i to wcale nie tak rzadko.
Kamil Bednarek, fragmenty recenzji z portalu sztukater.pl
Zanim przeczytamy nowe tłumaczenie „Żab”, Śmiechowicz proponuje czytelnikom szeroko zakrojony kontekst, który rzuca światło na realia społeczne, kulturowe i polityczne antycznego teatru oraz wyzwań, przed jakimi stawali dramatopisarze podczas agonów teatralnych i przygotowań do nich. Czy archont, urzędnik ateńskiej polis, „przyzna chór”, a więc udzieli zgodę na sfinansowanie spektaklu? Czy sztuka spodoba się publiczności i odniesie zwycięstwo? (…) Nowe tłumaczenie Olgi Śmiechowicz ożywia tekst, w którym znajdziemy teraz nawiązania do Monty Pythona czy Neila Gaimana, obok cytatów i aluzji, które dzisiaj nie zawsze są czytelne (na szczęście z pomocą przychodzą liczne przypisy).
Wiele konwencji komediowych, z których korzystał Arystofanes, nadal działają skutecznie – wulgarne żarty oraz tzw. „suchary” (w komedii staroattyckiej nazywane „zimnymi” albo „megarejskimi” dowcipami), przebieranki i zamiana miejsc między panem i sługą, przełamywanie czwartej ściany, a także gry słowne, kiedy wielcy dramatopisarze szukają wad w swoich wersach. Z kolei chór żab zostaje nawet przyrównany przez tłumaczkę do estetyki „Muppet Show”.
Karol Kućmierz
plac Rady Europy 1
40-021 Katowice
centrala: +48 32 20 83 887
e-mail: wydawnictwo@bs.katowice.pl
© 2025
