Workuta

„Workuta” Horsta Bienka to autobiograficzny zapis doświadczenia łagru, do którego autor – jako bardzo młody człowiek – trafił po aresztowaniu w Berlinie Wschodnim pod zarzutem współpracy z wywiadem amerykańskim i skazaniu przez radziecki trybunał wojskowy na 20 lat obozu. Akcja rozgrywa się w odległej o setki kilometrów od cywilizacji Workucie, miejscu przez większą część roku skutej lodem, gdzie więźniowie poddani są katorżniczej pracy i przemocy systemu. Bienek rekonstruuje drogę od śledztwa i procesu przez długą podróż na Ural aż po codzienność obozową, ukazując mechanizmy przetrwania w nieludzkich warunkach i wielonarodową wspólnotę skazanych (m.in. Niemców, którzy weszli w konflikt z NRD; polskich bojowników ruchu oporu z czasów II wojny światowej; radzieckich Żydów i obywateli republik bałtyckich zaanektowanych przez Stalina). Jako więzień spędził w Workucie niemal 3 lata.

Horst Bienek w 1955 roku, dzięki porozumieniom moskiewskim został zwolniony, a następnie wyemigrował do Niemiec Zachodnich. Tam pracował w radiu i jako redaktor, zanim pod koniec lat 70. odniósł sukces powieścią „Pierwsza polka” i jej kontynuacjami (tzw. tetralogia gliwicka), opowiadającymi o jego dzieciństwie w Gliwicach. Decyzja o napisaniu o Workucie zapadła zbyt późno, by dogłębnie zgłębić temat, który od dawna tłumił. Dopiero pod koniec życia powrócił do własnych doświadczeń łagrowych, podejmując pracę nad wspomnieniami, których nie zdążył ukończyć. „Workuta” ma formę fragmentarycznej, autobiograficznej prozy z pogranicza literatury faktu i powieści psychologicznej – zbudowanej z intensywnych, scenicznych retrospekcji. Bienek rekonstruuje pełny obraz systemu i odsłania jego działanie poprzez pojedyncze sytuacje, detale i relacje międzyludzkie. Niedokończona struktura – odnalezionego po śmierci maszynopisu – nadaje całości szczególny charakter świadectwa urwanego w pół zdania. „Workuta” pozwala spojrzeć na doświadczenie Gułagu z innej perspektywy niż ta znana z dzieł Sołżenicyna czy Herlinga-Grudzińskiego – bardziej intymnej, skupionej na jednostkowym przeżyciu i pamięci.

Bienka pochłonęła tematyka Śląska oraz jego rodzinnych Gliwic. I wydawało się, że do wspomnień z łagru już nie wróci. Pod koniec życia – co pięknie opisuje Michael Krüger w przedmowie – powraca jednak do tej tematyki i rozpoczyna pracę nad „Workutą”, której wydania już nie dożył…

Daniel Pietrek

Minimalistyczne brzmienie polskiej wersji „Workuty” opiera się w gruncie rzeczy na subiektywnym odczuciu stylu. Ani dostępne na rynku translatory, ani sztuczna inteligencja póki co nie potrafią odtwarzać stylu języka mówionego – socjolektu pełnego trudnych do wychwycenia intencji, bezwiednie posługującego się powtórzeniami i uproszczeniami, niedoskonałego jak każdy ludzki twór.

Paweł Marcinkiewicz

Pierwsze wydanie zostało opublikowane przez Wallstein Verlag w Getyndze w 2013 roku, z obszernym posłowiem Michaela Krügera, wieloletniego redaktora Bienka w Hanser Verlag w Monachium. Polski przekład Pawła Marcinkiewicza i Daniela Pietrka, opatrzony wstępem Michela Krügera, przywraca ten ważny tekst współczesnemu polskiemu czytelnikowi.

Publikacja wydana w serii Naturalna Inteligencja.