Opowieści kobiet z rodzin górniczych

W „Pamiętnikach kobiet z rodzin górniczych” wybrzmiewają konkretne głosy, których nikt nie komentuje, nie zagaduje, nie opisuje, nie tłumaczy w imieniu autorek. Głosy te dopowiadają się nawzajem, oświetlają, powtarzające się doświadczenia wybrzmiewają jak refreny, przykuwając naszą uwagę w miejscach wspólnych przeżyć, akcentując elementy historii zbiorowej. Afirmowana jest w tych opowieściach przede wszystkim siła kobiet, ich sprawczość i solidarność w obliczu gospodarczych, społecznych, narodowościowych, etnicznych tragedii, zapaści i konfliktów.

Monika Glosowitz (ze Wstępu)

Kiedy kobieta zabiera głos, historia Śląska nabiera nowej głębi. Żony, matki, córki górników – przez dekady pozostawały w cieniu, a ich siła była fundamentem regionu. Teraz nadszedł czas, by je usłyszeć. „Opowieści kobiet z rodzin górniczych” pod redakcją Moniki Glosowitz (wydanie II uzupełnione i poprawione na podstawie książki „Pamiętniki kobiet z rodzin górniczych” z 2023 roku) to zbiór narracji, który powstał jako efekt trzyletniego projektu badawczo-literackiego, mającego na celu oddanie głosu osobom, które przez dekady pozostawały na marginesie oficjalnej historii górnictwa. Autorki – kobiety związane z rodzinami górniczymi – samodzielnie formułują swoje wspomnienia, wybierają własny język i styl opowieści, świadomie zaznaczając to, co dla nich najistotniejsze. Książka nie ogranicza się do klasycznej formy pamiętnika – obok prozy pojawiają się tu także wiersze, notatki, a nawet przepisy – tworząc różnorodną i poruszającą mozaikę kobiecych doświadczeń. Wspólnym mianownikiem tych historii są dwa czynniki: płeć i klasa, które wyznaczają perspektywę i tematyczną oś całego tomu.

Publikacja stanowi ważny kontrapunkt dla dominującej, męskiej narracji o górnictwie – tej utrwalonej w konkursach pamiętnikarskich czy literaturze instytucjonalnej. Oddając głos kobietom – żonom, matkom, córkom – książka ujawnia, jak bardzo ich codzienna praca, determinacja i emocjonalny wysiłek były kluczowe dla funkcjonowania przemysłu i życia społecznego regionu. Opowieści te nie są komentowane ani interpretowane z zewnątrz – same się dopowiadają, uzupełniają, a ich powtarzające się motywy wybrzmiewają niczym refreny historii zbiorowej. To nie tylko publikacja literacka, ale też akt przywracania pamięci i godności – wyrazisty, świadomy gest wobec systemowego wymazywania kobiecego wkładu w historię Śląska i jego górniczego dziedzictwa.

Kiedy byłam bajtlem, nie zdawałam sobie sprawy, jak bardzo nasze życie, rodzin górniczych, różni się od życia innych rodzin. W końcu obracałam się głównie w towarzystwie dzieci górników, więc towarzyszyły nam te same emocje, mieliśmy podobne doświadczenia. Przygotowując się do sesji zdjęciowych, czytałam opowieści napisane przez bohaterki projektu z wypiekami na twarzy. W wielu tych historiach odnajdowałam skrawki swojej, ale też mojej mamy i babci, historii. Wróciły wspomnienia… Nazod byłach w dōma! Jestem niezwykle wdzięczna, że mogłam wziąć udział w tym projekcie, w ramach którego w końcu to kobiety opowiadają o życiu w cieniu gruby.

Karolina Jonderko

Ta książka to niezwykła podróż w rejony geologiczno-metafizyczne. Geologiczne, bo te biografie to swoiste „szkice węglem”: kopalnie dawały pracę pokoleniom mężczyzn, a gdy ich zabrakło – także kobiet. Węgiel utrzymywał przy życiu, ale dwojako zmieniał poczucie czasu. Raz dlatego, że – jak pisze jedna z autorek – nim był antracyt, najlepszy rodzaj węgla kamiennego, był węgiel brunatny, a jeszcze wcześniej torf. Czas geologiczny nie pasuje do czasu ludzkiego. Jest zbyt długi, bezmierny, nie na miarę ludzkiego życia. Dwa – gdyż we wszystkich tych opowieściach dzień układał się rytmem początku i końca szychty, a między tymi dwoma punktami był strach; kto przyjmował się do pracy w kopalni, musiał podać numer telefonu osoby, którą trzeba powiadomić o wypadku. Ten dojmujący lęk, nasłuchiwanie dzwonka do drzwi, sprawiał, że na życie kobiet padał cień katastrofy. „Ile już końców świata przeżyłam”, zastanawia się jedna z nich. Losy tych węglo-życiopisarek to dzieje radzenia sobie z katastrofą. Także z tą, którą przynosiła na Śląsk historia z jej okrutnymi wojnami i bezwzględnym ideologicznym terrorem. Historia sztrykuje i hekluje swoim ściegiem te indywidualne losy: raz po raz czytamy o tych, którzy nie powrócili z wojny, potem o tych, których wywieziono do Rosji i którzy też nie wrócili. Śląsk to także dzieje samotności kobiet, ale – jak dowodzi ta książka – przede wszystkim to dzieje ich dzielności w obliczu zagrożenia. Końce były dla nich początkami. Nie poddawały się.

prof. dr hab. Tadeusz Sławek

Publikacja wydana w serii Biblioteka Herstorii (tom 2).