Duda Gracz, Obrazy prowincjonalno-gminne, Kresy polskie 2000

Jerzy Duda-Gracz (ur. 20 marca 1941 w Częstochowie, zm. 5 listopada 2004 w Łagowie) – polski malarz, rysownik, scenograf, pedagog, ojciec reżyserki teatralnej Agaty Dudy-Gracz. Ukończył Państwowe Liceum Technik Plastycznych w Częstochowie (obecna nazwa: Zespół Szkół Plastycznych im. Jacka Malczewskiego w Częstochowie), a następnie Wydział Grafiki filii krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach, gdzie otrzymał dyplom w 1968 r. Tam też w latach 1976–1982 był docentem, wykładowcą malarstwa i grafiki. W latach 1992–2001 wykładał w Europejskiej Akademii Sztuk w Warszawie, a później, aż do śmierci, pracował na stanowisku profesora na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Był określany jako „wnikliwy satyryk” o ostrym programie publicystyczno-moralizatorskim. Jego malarstwo zawsze budziło silne emocje. Przedstawiając ludzi o karykaturalnie zdeformowanych ciałach oraz używając czytelnych symboli, obnażał ludzkie wady – głupotę, nietolerancję, zakłamanie, chamstwo, lenistwo, ślepą fascynację pieniądzem i kulturą amerykańską. Każdy obraz Dudy-Gracza oznaczony jest numerem i datą. Artysta tłumaczył, że ta dokumentacja miała być początkowo czynnikiem dyscyplinującym młodego malarza. Po latach okazało się to bardzo przydatne w tropieniu falsyfikatów.

„Duda Gracz. Obrazy prowincjonalno-gminne, kresy polskie 2000” to publikacja ukazująca artystyczną wizję Polski autorstwa Jerzego Dudy-Gracza – jednego z najbardziej rozpoznawalnych i niepokornych malarzy współczesnych. Książka stanowi zarówno dokumentację malarską, jak i refleksję nad duchowością, tożsamością oraz kondycją społeczną prowincjonalnej Polski u progu XXI wieku. Artysta z charakterystycznym dla siebie sarkazmem i czułością portretuje „kresy polskości” – miejsca zapomniane, marginalne, lecz pełne symbolicznego znaczenia.

Album zawiera reprodukcje 91 obrazów z cyklu „Obrazy prowincjonalno-gminne” powstałych w latach 1996–2000, będących malarską opowieścią o polskiej prowincji – pełnej kontrastów, groteski i przemijającego piękna. Przedstawienia postaci i pejzaży – groteskowe, przejaskrawione, a jednocześnie boleśnie prawdziwe – ukazują ludzi zakorzenionych w swojej małej ojczyźnie, uwikłanych w tradycje, religijność, marzenia i rozczarowania. Kresy, rozumiane tu nie tylko geograficznie, ale i kulturowo, stają się metaforą stanu ducha, peryferyjności nie tyle miejsca, co mentalności.

Publikację otwiera osobisty tekst autora „Zapiski o życiu i sztuce przemijania”, a zamyka ją spis prac, biografia artystyczna i bibliografia.

Im dłużej żyję, tym bardziej jestem przekonany, że malowanie to czynność bliższa fizjologii niż uniesieniom duchowym. (…) Upływ czasu zdaje się to potwierdzać, bo tylu rzeczy nie mogę, nie chcę, nie potrafię już zrobić. Z tylu spraw zrezygnowałem, z tylu się wycofałem, na tylu przestało mi zależeć, a malowanie wciąż trwa, chociaż nie czuję się przez to ani lepszy, ani wyróżniony. Trudno być dumnym z tego, że muszę malować tak, jak muszę oddychać. I to jest cała filozofia fizjologii mojej twórczości.

Jerzy Duda-Gracz