Twarze przeciwnika. Zagadka walki z Aniołem

Książka „Twarze przeciwnika. Zagadka walki z Aniołem” Roberto Esposito jest filozoficznym esejem poświęconym jednemu z najbardziej zagadkowych epizodów biblijnych – nocnej walce patriarchy Jakuba z tajemniczą postacią nad rzeką Jabbok. Wychodząc od kilku wersetów Księgi Rodzaju, autor rekonstruuje historię interpretacji tej sceny i śledzi jej obecność w teologii, filozofii, literaturze, psychoanalizie oraz sztuce. W jego analizach pojawiają się zarówno wielcy myśliciele, jak i artyści, którzy na różne sposoby próbowali odpowiedzieć na pytanie o tożsamość przeciwnika Jakuba: czy jest nim anioł, Bóg, demon, wróg, czy może cień samego człowieka.

„Twarze przeciwnika. Zagadka walki z Aniołem” nie są historią biblijnego motywu ani katalogiem jego przedstawień. To esej, w którym tekst święty spotyka się z filozofią, psychoanalizą, literaturą i malarstwem. Punktem szczególnej fascynacji autora jest fresk Eugène’a Delacroix w paryskim kościele Saint-Sulpice – obraz starcia przypominającego zarazem uścisk, taniec i próbę sił. W dialogu z Freudem, Jungiem, Girardem czy Schmittem Esposito odsłania kolejne oblicza tajemniczej postaci: przeciwnika jako obcego, sobowtóra, źródło lęku i warunek samopoznania. Każda interpretacja przynosi inną mikronarrację, lecz żadna nie zamyka zagadki.

Biblijna opowieść staje się dla Esposito punktem wyjścia do refleksji nad podstawowymi strukturami ludzkiego doświadczenia. Autor pokazuje, że scena walki nie daje jednoznacznej odpowiedzi, lecz otwiera pole do licznych interpretacji, w których zmaganie staje się obrazem ludzkiej egzystencji – napięcia między tożsamością i innością, między pragnieniem poznania prawdy a niemożnością jej ostatecznego uchwycenia.

Książka została przetłumaczona przez prof. dr hab. Joannę Ugniewską-Dobrzańską z Uniwersytetu Warszawskiego dwa lata po włoskiej premierze. Konsultację redakcyjną wykonał Mateusz Burzyk – dr nauk społecznych, tłumacz i popularyzator współczesnej włoskiej filozofii politycznej.

Boska przemoc nie tylko towarzyszy ludzkiej, ale ją przewyższa. Już w 6 rozdziale Księgi Rodzaju Bóg stwierdziwszy, iż Ziemia jest pełna wykroczeń, postanawia „położyć kres istnieniu wszystkich ludzi” i zniszczyć „ich wraz z ziemią”. Czym jest przemoc, która wydaje się nieodwołalnie wpisana w historię ludzi i w znacznym stopniu ustanawia ich tożsamość? Jak to się dzieje, że życie nie zdoła pokonać śmierci, będącej ostatecznym rozstrzygnięciem walki? Dlaczego wojna nie jest wyjątkiem, niechętnie przyjmowaną ostatecznością, ale stanowi właściwie podstawę relacji między państwami?

Opisana w 32 rozdziale Księgi Rodzaju scena walki Jakuba z nieznaną siłą, zwykle przedstawianą jako „Anioł”, służy filozofowi jako ikonograficzna podstawa do serii subtelnych interpretacji, mających na celu odpowiedzieć na pytanie o to, kim jest Przeciwnik i w jakiej właściwie relacji pozostają walczący: polemos właściwy Aresowi zdaje się bowiem niezauważalnie przechodzić w eros, któremu patronuje Afrodyta. Walka kryje więc w sobie siłę, która jej zaprzecza, a bez której nie może się obejść.

Tadeusz Sławek

Publikacja ukazała się przy wsparciu Instytutu Książki w ramach programu wydawniczego Inne Tradycje. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach dotacji celowej Nr 3/DF-VII/2026.