Zdrada Heńka Kubisza

„Zdrada Heńka Kubisza” po raz pierwszy została wydana w 1938 roku, zaledwie po kilkuletnim pobycie Haliny Krahelskiej na Śląsku. Mimo to powieść stała się jedną z najważniejszych literackich zapisów życia na Górnym Śląsku w dwudziestoleciu międzywojennym. Autorka, czerpiąc wiedzę i doświadczenia, które zdobywała jako główny inspektor pracy, opowiada historię Heńka Kubisza – młodego człowieka wychowanego w rodzinie górniczej, w etosie polskości i powstańczego poświęcenia. Czytelnik, towarzysząc Heńkowi, jego rodzinie i znajomym, może wczuć się w ten gęsty czas zdarzeń jego dorastania, w tle którego dzieje się inne bardzo ważne dojrzewanie – dojrzewanie młodego państwa polskiego, ruchów robotniczych i śląskich. Tytułowa zdrada nie jest tu prostym aktem odstępstwa, lecz dramatycznym wyborem człowieka pozbawionego perspektyw, który w świecie wrogim i niesprawiedliwym szuka przede wszystkim szansy na przetrwanie. Na tym tle Krahelska zarysowała panoramę śląskiego społeczeństwa w międzywojniu od powstań po propagandę hitlerowską.

Niezwykle wyraziście odmalowane są tu postacie kobiece. Obok kobiet osadzonych w tradycyjnych rolach matek, żon, dyrektorowych z wyższych sfer, mamy też młodą śląską buntowniczkę, dziewczynę żądną awansu społecznego (który odbywa się kosztem utraty najbliższych), młodą śląską nauczycielkę (która przez ustawę Sejmu Śląskiego ma zablokowaną możliwość spełnienia życiowego) i pracownice seksualne, które z trudnością utrzymują się na powierzchni. Krahelska zrezygnowała z literackiego upiększenia na rzecz konkretu, faktury codzienności i bezpośredniości spojrzenia. Uważała, że pisze się nie przy biurku, ale w terenie, wsłuchując się w głos bezrobotnych, proletariatu i ubogich.

Powieść „Zdrada Heńka Kubisza” niemal sto lat od czasu jej publikacji wciąż prowokuje do stawiania pytań. Wbrew pozornie jednoznacznemu tytułowi nie do końca jest jasne, kto w tej historii jest zdradzającym, a kto zdradzonym. Czy to Heniek zdradził? A może to właśnie mieszkańcy Śląska, którzy w okresie powstań śląskich opowiedzieli się po stronie polskiej, później w latach 30. pozostawieni sami sobie, w nędzy, w bezrobociu, zmuszeni do pracy w biedaszybach, mogli mieć poczucie bycia zdradzonymi?

Ta, moim zdaniem, najlepsza książka o przedwojennym polskim Śląsku ukazała się w 1938 roku. „Zdradę Heńka Kubisza” napisała Halina Krahelska, zaangażowana w rozwój ochrony robotnic i robotników w II RP, autorka wielu raportów na temat pracy kobiet czy młodocianych.

Dariusz Zalega

Śląsk Górny w powieści Krahelskiej jest w pełni prawdziwy, bez dopowiedzenia jednak prawdy do końca. Nie było to zależne od autorki… Ale i to wystarcza. Dla każdego, kto zna stosunki śląskie, tragedia Heńka Kubisza jest dramatem rzeczywistym, tragedią setek tysięcy młodzieży śląskiej, którą dziedzictwo po bohaterskich ojcach obciążyło dużymi wymaganiami honoru, moralności i patriotyzmu, ale nie zapewniło jej warsztatu pracy i najbardziej konkretnego czynnika moralności… chleba. Postulaty bezinteresowności i poświęcenia, bohaterstwa i wyrzeczenia najczęściej na chlebie właśnie się załamują. Na braku chleba i na jego nadmiarze!

Stanisław Baczyński, fragment Wstępu do pierwszego wydania

Publikacja wydana w serii Biblioteka Herstorii.