Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku

„Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku” to książka nietypowa – nie klasyczne opracowanie historyczne, lecz rozmowa dwóch badaczy, którzy od ponad dwóch dekad przyglądają się momentowi, który ukształtował współczesny Śląsk. Dr Sebastian Rosenbaum i dr Bogusław Tracz podejmują próbę zrozumienia i opowiedzenia roku 1945 z perspektywy lokalnej i osobistej – bez uproszczeń, z szacunkiem dla pamięci i faktów.

Książka wyróżnia się „depolityzacją” obrazu – zamiast ideologicznej propagandy daje głos świadkom, dokumentom i badaniom historycznym. Ta publikacja to literatura faktu w formie rozmowy, łącząca rzetelną analizę historyczną z narracją popularyzatorską. Autorzy prowadzą swobodny, a zarazem rzeczowy dialog, w którym starają się przywrócić pełny kontekst demograficzny, społeczny i emocjonalny tamtego czasu – stawiając czoła złożoności, a nie uproszczeniom. Czytelnik otrzymuje bogatą w detale rozmowę, która demitologizuje i poddaje w wątpliwość utrwalone w świadomości społecznej narracje. Głównym tematem jest zderzenie różnych tożsamości – polskiej, niemieckiej, śląskiej – w obliczu gwałtownych zmian politycznych i społecznych. Książka nie unika trudnych pytań, ukazując tragedię ludności cywilnej, przymusowe przesiedlenia, akty przemocy i chaos, jaki zapanował w regionie w 1945 roku. Wyróżnia się oddolnym spojrzeniem na historię, unikającym perspektywy mocarstw, co pozwala na ukazanie indywidualnych doświadczeń Ślązaków w obliczu wojennego chaosu i powojennych represji.

Największą siłą tekstu jest jego empatia – autorzy nie tylko diagnozują wydarzenia, ale próbują zrozumieć ich znaczenie z perspektywy tych, którzy je przeżyli. Proponuje historię „od środka”, zaangażowaną, a zarazem zrównoważoną i wielowymiarową. Historia Górnego Śląska w 1945 roku widziana oczami jego mieszkańców ma moc odkrywania prawdy i przywracania pamięci. Publikacja jest częścią szerszego dyskursu o Tragedii Górnośląskiej w 80. rocznicę tragicznych wydarzeń na Górnym Śląsku.

W tej książce rozmawiamy o Górnym Śląsku roku 1945. Nie spoglądamy na niego ani z Jałty, ani z Poczdamu, ani z Moskwy, ani z Waszyngtonu. Spoglądamy z lokalnej, oddolnej perspektywy. Ale wiemy, że ten skrawek świata nie tak znowu duży, nieprzekraczający 15 tys. km kw., zamieszkany wtedy przez 2,5 mln ludzi, porwany został w owym przełomowym roku przez potężny geopolityczny cyklon. W roku 1945 nic już nie było takie samo jak przed wybuchem wojny. Te kilka miesięcy, od końca stycznia, okazało się punktem zwrotnym dla dalszej historii tej krainy.

Fragment Wstępu

Środkiem na depolityzację dyskusji wokół roku 1945, antidotum na polityczną instrumentalizację, są badania historyczne i ich staranne popularyzowanie, w ich całej kompleksowości, w całej złożoności obrazu, które te badania przynoszą.

Fragment Zakończenia

Jest to perspektywa jak najbardziej osobista, ale nie do końca. Jest to książka, w której znajdą czytelnicy dużą garść informacji o 1945 roku, jak również i naszych przemyśleń, które są wynikiem – w moim przypadku – już ponad 20 lat badań tego okresu. Kiedy zajmujemy się 1945 rokiem na Górnym Śląsku, czyli tym, co dzisiaj jest określane mianem Tragedii Górnośląskiej. Ale nie tylko, ponieważ ten rok miał też inne wymiary. Odnosimy się do tego, co do tej pory przebadano, czyli oceny, jak najbardziej subiektywnej, dotychczasowej historiografii.

Bogusław Tracz

Zobacz prezentację książki online